MONDROS ATEŞKES ANTLAŞMASI – İŞGALLER – CEMİYETLER:

I.Dünya Savaşı sonlarında müttefikimiz Bulgaristan ateşkes imzalayarak savaştan çekilince Almanya ve Avusturya – Macaristan ile olan kara bağlantımız kesildi. İtilaf Devletleri’ nin Bulgaristan üzerinden İstanbul’ u işgal etmesi, Suriye- Filistin cephesindeki ordumuzun esir edilmesi ve ardından Anadolu’ nun işgali gibi tehlikeler belirdi. Talat Paşa Hükümeti istifa etti ve Osmanlı ülkesinde II. Meşrutiyet’ in ilanından (1908) itibaren siyasi hayatın temel belirleyicisi olan İttihatçı kadro mensupları yargılanma ve can güvenliği endişesiyle ülkeyi terk etti.

Mondros Ateşkesi VI. Mehmet Vahdettin’ in isteği(kendisi tahta 4 temmuz 1918’ de çıkmıştır) yeni kurulan Ahmet İzzet Paşa Hükümeti’ nin onayı,  Bahriye Nazırı Rauf, dışişleri danışmanı Reşat Hikmet ve askeri danışman Sadullah Beyler’in temsili ile  Limni Adası’ nın Mondros Limanında imzalanmıştır.(30 Ekim 1918)  Bu ateşkese göre:

  • (7. Madde) İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durumun ortaya çıkması halinde herhangi bir stratejik yeri işgal etme hakkına sahip olacaktır.
İleride gerçekleştirecekleri işgallere hukuki zemin hazırlamışlardır. Antlaşmanın en tehlikeli ve yoruma açık maddesidir.

 

  • (24. Madde) Vilayet- i Sitte(Altı vilayet: Erzurum, Van, Elazığ, Diyarbakır, Bitlis, Sivas) adı verilen yerlerde bir kargaşalık olursa, vilayetlerin herhangi bir kısmının işgali hakkını İtilaf Devletleri haiz bulunacaktır.
Doğu Anadolu’ da Ermeni Devleti kurmak için zemin hazırlanmıştır. Bölgedeki Ermeni çeteleri  ise huzursuzluk çıkararak bölgenin işgalini sağlamak istemişlerdir. Çeteler Wilson ilkelerinden yararlanmak adına da Türkler’ in Doğu Anadolu’ dan göç etmesi sağlayarak nüfus dengelerini kendi lehlerine çevirmeyi hedeflemişlerdir.

 

  • Telsiz, telgraf ve kabloların denetimi, İtilaf Devletlerine geçecektir. Toros Tünelleri, İtilaf Devletleri tarafından işgal olunacaktır ve Osmanlı limanları ve demiryolları da itilaf Devletlerinin gözaltında bulundurulacak ve kullanımına sunulacak.
  • Hudutların korunması ve iç asayişin sağlanması dışında, Osmanlı ordusu derhal terhis edilecektir. Osmanlı harp gemileri ve cephanelikler İtilaf Devletlerine teslim olunacak.
  • Çanakkale ve İstanbul Boğazlarının mayınlardan arındırılarak açılması, Karadeniz’e serbestçe geçişin temini ve Çanakkale ve Karadeniz istihkâmlarının İtilaf Devletleri tarafından işgali sağlanacaktır.
  • Asker ve sivil tüm Alman ve Avusturya vatandaşları, bir ay içinde Osmanlı topraklarını terk edeceklerdir. Osmanlı bu devletlerle ilişki içinde olmayacak.
  • İtilaf Devletlerine mensup tüm esirler ve Ermeni esirler serbest bırakılacak. Osmanlı askeri ve subayı ise esir olarak kalacak.
  •  Hicaz, Yemen, Suriye ve Irak’taki kuvvetler en yakın İtilaf Devletleri’nin kumandanlarına, Trablus ve Bingazi’ deki Osmanlı subayları ise en yakın İtalyan garnizonuna teslim olacaktır. İran içlerinde ve Kafkasya’da bulunan Osmanlı kuvvetleri, işgal ettikleri yerlerden geri çekilecekler.
  • Askeri, ticari ve denizle ilgili madde ve malzemelerin tahribi önlenecektir. İtilaf Devletleri kömür, mazot ve yağ maddelerini Türkiye’den temin edeceklerdir. Bu malzemelerin temini veya herhangi bir meselede İtilaf Devletlerinin istekleri derhal yerine getirilecek. (Bu maddelerden hiç biri ihraç olunmayacaktır.

 Mondros ateşkesi ardından:

  • Osmanlı İmparatorluğu bu ateşkes ile fiilen sona ermiştir. (Saltanatın kaldırılması ile ise resmen sona erecektir. -1 Kasım 1922- )
  • Padişah Vahdettin İngilizler’ in hoşgörüsüne sığınarak bu antlaşmanın zararlarından etkilenilmeyeceğine inanıyordu. Başvekil Ahmet İzzet Paşa ve dönemin idarecileri ise Mondros Ateşkesi’ nin maddelerini diğer müttefiklerimize imzalatılan antlaşmalara oranla daha olumlu olduğunu düşünüyorlardı. İstanbul basını da antlaşmayı olumlu bulmuştur. Antlaşma Mebusan Meclisi tarafından da kabul edilmiştir.
  •  Antlaşmanın maddeleri bir ateşkesten çok barış antlaşması niteliği taşımaktadır. Zaten işgallerde bunu doğrulamaktadır.
  • İtilaf Devletlerinin gizli paylaşım planlarını uygulamışlardır. Türk halkı ise işgallere karşı Müdafa-i Hukuk Cemiyetleri ve Kuva-i Milliye çetelerini kurmuştur.
İŞGALCİ DEVLET Mondros Ateşkesi ardından gerçekleşen işgaller

 

İngiltere Musul (İlk İşgal edilen toprağımızdır. 3 Kasım 1918), İskenderun, Antakya, Kilis, Maraş, Birecik, Samsun, Urfa, Merzifon, Batum, Kars şehirleri ile, Haydarpaşa, Ankara ve Konya İstasyonları, Turgutlu ve Aydın Demiryollarını işgal etmiştir.
Fransa Mersin, Dörtyol, Adana ve Paris Barış Konferansı ardından İngiltere’ nin çekildiği Maraş, Antep ve Urfa’yı, Afyon ve Doğu Trakya’daki demiryollarını işgal etmiştir.
İtalya Antalya, Kuşadası, Fethiye, Bodrum, Marmaris, Afyon, Burdur şehirlerini ve Konya İstasyonunu işgal ermiştir.
Yunanistan İzmir’ i(15 Mayıs 1919) ve Uzunköprü-Hadımköy demiryollarını

 

Kuva- i Milliye – Uusal Güçler-  (30 Ekim 1918 – 8 Kasım 1920)

Mondros Ateşkesi ardından başlayan işgallere karşı yerel çeteler olarak ortaya çıkan Kuva-yi Milliye, düzenli ordulardan oluşan işgalci güçlere karşı, gayri nizami harp (Gerilla savaşı) uygulamıştır. İlk direniş olayları Güney Cephesi‘ nde Dörtyol’ da  Fransızlara karşı başlamıştır(19 Aralık 1918) Yunan ordusunun İzmir‘i işgali ardından Ege Bölgesi‘nde de Kuva-i Milliye direnişi örgütlenmiştir. Kuva- i Milliye:

  • Merkezi idareden yoksun yerel güçlerden oluşan, ihtiyaçlarını da yine kendi bölgelerindeki halktan karşılayan ve bölgesel kurtuluşu hedefleyen milliyetçi düşünceye mensup çetelerdir.
  • Düşmana karşı milis savaşı(çete-gayri nizami harp) yürütmüşler, Urfa, Antep ve Maraş savunmaları ile bu şehirlerimizi Fransız işgalinden kurtarmışlardır.
  • I. TBMM’ ne karşı çıkan isyanları bastırarak meclis otoritesini sağlamlaştırmışlardır.
  • Mondros Ateşkesi ardından başlayan işgalleri yavaşlatmakla birlikte durduramamış, ihtiyaçlarını bazen zor kullanarak temin etmiş, suçlu gördükleri kişileri cezalandırmış, ve merkezi otoriteden yoksun olmuş oldukları için I. TBMM 8 Kasım 1920’ de  düzenli ordunun kurulmasına karar vermiştir. Bir çok Kuvvacı düzenli orduya asker olarak  yazılırken bir kısmı ise meclise karşı isyan etmiştir.
  • Kuva-i Milliye M. Kemal Paşa tarafından kurulmamıştır. M. Kemal bu çeteleri ve cemiyetleri birleştirerek bölgesel kurtuluş düşüncesini “Ulusal kurtuluş savaşına” çevirmiştir.
  • Milli mücadele döneminde Kuva- i Milliyeciler ve Milli Cemiyetler, padişaha bağlılık düşüncesindedirler. Hiç biri ulusal egemenlik(Cumhuriyet)  gibi bir hedefe sahip değildir; tek hedefleri bağımsızlıktır. Bu sebeple M. Kemal  1919 – 1922 yılları arasında bu hedeflerini açıkça hiçbir zaman

ifade etmemiş, tüm gücü ile önce düşmanın yurttan çıkarılmasına çalışmıştır.

  • Azınlıklar Mondros Ateşkesi’ nin 7. Ve 24., Wilson ilkelerinin ise 12. Maddesinden yararlanmak için huzursuzluk çıkararak işgale zemin hazırlamış ve bölgelerinden Türkler’ in göç etmesini sağlayarak nüfus çoğunluğunu ele geçirmek istemişlerdir.

 

M. Kemal Paşa:

  • İttihatçıların Orduya siyaset karıştırmamaları gerektiğini açıkça ifade ederek Cemiyetten uzaklaşmıştır. Haklı olduğu I. Balkan Savaşındaki ağır yenilgi ile ortaya çıkmıştır.
  • I. Dünya Savaşında tarafsız kalabileceğimize de inanmaktadır. İttihatçıların gizli bir antlaşmayla Devleti savaşa sürüklemelerini doğru bulmamıştır.

 

YARARLI CEMİYETLER

 

ZARARLI CEMİYETLER 
Müdafa- i Hukuk, Reddi ilhak ve İstihlası Vatan gibi isimler kullanan bu cemiyetler önceleri Anadolu’ nun Türk yurdu olduğunu belgeleyen bilimsel çalışmalar, konferanslar yaptılar. Gazete çıkararak dünya devletlerini ve kamuoyunu milli mücadelenin haklılığına inandırmaya çalıştılar. Fakat zamanla silahlı mücadeleye ağırlık vermek zorunda kaldılar. Sivas Kongresi ardından “Anadolu ve Rumeli Müdafa- i Hukuk Cemiyeti” adı altında birleştiler.

1-Trakya Paşaeli Müdafa-İ Hukuk Cemiyeti: Edirne’ de kurulan bu cemiyet Batı Trakya’ nın Yunanistan’ a verilmesini önlemek için kurulmuştur. İlk kurulan cemiyettir.

2- İzmir Müdafai Hukuk Cemiyeti: Yunan işgalini önlemek için kurulmuştur.

3- İzmir Reddi ilhak Cemiyeti: İlk adı Müdafa-i Vatan Heyetidir. İzmir’ in yunanistan’ a verilmesini kabul etmeyerek Balıkesir ve Alaşehir Kongreleri düzenlenmiş ve Batı cephesi direnişi başlatılmıştır.

4- Kılikyalılar Cemiyeti: Adana ve Çukurova bölgesindeki Fransız işgaline ve Ermeni saldırılarına karşı kurulmuştur.

5- Milli Kongre Cemiyeti: İstanbul aydınları tarafından kurulmuş  basın ve yayın yoluyla haklılığımızı anlatmaya çalışmıştır. Kuva- i Milliye adını ilk kullanan cemiyettir.

6- Trabzon Müdafa-İ Hukuku Milliye CemiyetiKaradeniz’ de bir Pontus Rum Devleti kurulmaması için çalışmıştır.

7- Şark Vilayetleri Müdafa-İ Hukuk Cemiyeti: Bölgedeki Ermeniler’ in faaliyetlerine karşı halkı korumuş ve Erzurum Kongresini düzenlemişlerdir.

8- Anadolu Kadınları Müdafa-i Hukuk Cemiyeti: M. Kemal’ in isteği ile kurulan tek cemiyettir.

9- Karakol Cemiyeti- Mim Mim Grubu – Felah Grubu:  Milli mücadeleye İstihbarat ve lojistik destek sağlamışlardır.

Bu cemiyetler dışında da bir çok yaralı cemiyet kurulmuştur(Vahdeti milliye, Menteşeliler vb)

MİLLİ VARLIĞA DÜŞMAN CEMİYETLER AZINLIKLARIN KURDUĞU CEMİYETLER
  1. A.     Mandater yönetim isteyenler:

I. Dünya savaşında yanımızda müttefiklerimiz olduğu halde yenildiğimizi bu sebeple Milli Mücadele’ nin başarılı olmayacağını, maceraperestlik yapmamak gerektiğini vb tezleri savunan mandacılar büyük bir devletin himayesi altında yaşamayı savunmuşlardır:

 

  • İngiliz Muhipleri Cemiyeti:

              (İngiliz Mandası)

 

  • Wilson ilkeleri Cemiyeti (ABD Mandası) İstemişlerdir. Manda ve himaye Sivas Kongresinde kesin olarak reddedilmiştir.

 

  1. B.      Hilafet ve Padişah taraftarları:

Padişahın kabul etmediği bir milli mücadelenin taraftarı ve destekçisi olamayacaklarını ileri sürmüş ve I. TBMM’ ne karşı çıkan ayaklanmalara destek vermişlerdir.

  • Sulh Ve Selameti Osmani Fırkası:  
  • Hürriyet ve İtilaf Fırkası:
  • İslam Teali Cemiyeti:

 

  1. C.      Ayrılıkçılar:
  • Kürt Teali ve Teavün Cemiyeti: Bağımsız bir Kürt Devleti kurmak istemişlerdir.
Mondros Ateşkesi ve Wilson İlkelerini kendi çıkarlarına göre yorumlayarak işgallere zemin hazırlayacak huzursuzluklar çıkarmış ve bizzat işgal ordularında asker olarak da bulunmuşlardır.

A-     Ermeni Cemiyetleri:

  • Hınçak
  • Taşnak Sutyun

 

B-     Rum Cemiyetleri:

  • Mavri Mira: Megola İdea(İstanbul’ da yeni Bizans kurmak) hedefidir.
  • Pontus Rum: Hedefi Trabzon Pontus Devletini yeniden kurmaktır.
  • Etniki Eterya: Rumlar’ ın yaşadığı tüm toprakların Yunanistanla birleşmesini amaçlar.
  • Kordos: Anadolu’ ya dışarıdan Rum göçü sağlamıştır.

C-     Yahudi Cemiyetleri: Alyans, Makabi,İsrailati.

 

Osmanlı imparatorluğu’ nun kaybettiği topraklar üzerinde kurulan milliyetçi hükümetler:

  • Batı Trakya Bağımsız Hükûmeti (Garbî Trakya Hükûmet-i Muvakkatesi ):

Balkan savaşları ardından Osmanlı Devleti ile Bulgaristan arasında yapılan İstanbul Antlaşması ile Edirne dahil Doğu Trakya‘nın Osmanlı Devleti’ne verilmesine karşılık Batı Trakya Bulgaristan’a bırakılmıştı. Bu duruma karşı çıkan bölgedeki Türkler tarafından kurulmuş olan bu hükümet bölgede yeni bir gerginlik istemeyen  Osmanlı Devleti’ nin baskısı sonucu kendini kuruluşundan 3 ay sonra feshetmek zorunda kalmıştır.  

  • Güneybatı Kafkas Geçici Milli Hükûmeti (Cenub-ı Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi :                   Mondros Ateşkesi ardından Osmanlı Askerleri Kafkasya’ dan çekilmek zorunda kalmışlardır. Buralarda bir Ermeni İşgalinin oluşmasını engellemek isteyen bölge ileri gelenleri Kars İslam Şurasını düzenleyerek bu hükümeti kurmuşlardır. (17 Ocak 1919) İngiliz güçleri bölgede Ermeni çıkarlarını gözeterek hükümeti dağıtmıştır. (12 Nisan 1919)

 

 

MİLLİ MÜCADELEYE DESTEK VEREN BASIN MİLLİ MÜCADELEYE KARŞI OLAN BASIN
  • Mimber: M. Kemal Paşa’ nın Anadolu’ ya geçmeden önce İstanbuldayken kurduğu gazetedir.
  • İleri: M. Kemal’ in isimsiz yazılarının yayınlandığı gazetedir.
  • İrade- i Milliye: M. Kemal tarafından Sivas kongresi sırasında kurulmuştur. Milli mücadelenin sözcülüğünü yapan ilk gazetedir.
  • Hakimiyet-i Milliye: Temsil Heyeti’ nin Ankara’ ya gelmesi ardından açılmıştır ve       I. TBMM’ nin sözcüsü olmuştur.
  • Ceride-i Resmiye: Meclisin aldığı kararları, kanun ve atamaların yer aldığı Resmi gazete 7 Ekim 1920’ de çıkmaya başlamıştır.  
  • Anadolu Ajansı: Sağlıklı haber kaynağının oluşturulması adına devlet tarafından kurulmuştur. (6 Nisan 1920)
  • Albayrak: Şark Vilayetleri Müdafai Hukuk Cemiyetinin yayın organıdır.
  • Hukuku Beşer: Milli Mücadelenin ilk kuşununu İzmir’ de Yunan askerine sıkan Hasan Tahsin’ in gazetesidir.
  • Yenigün,Küçük Mecmua, Açıksöz, İstikbal,İkdam, Vakit,  Ögüt, Doğrusöz, İzmir’ e Doğru, Yeni Adana, Emel gibi gazeteler de Milli Mücadeleye destek vermişlerdir.
  • Mardin Gazetesi: Yeni Türk alfabesiyle çıkan ilk gazetedir.

 

  • Alemdar,
  • Aydede
  • Ümit
  • Peyamı Sabah
  • Ferda
  • Güleryüz
  • Tan
  • İrşad
  • Zafer
  • Türkçe İstanbul